Άποψη: Η Παλιά πόλη των Χανίων και οι αποζημιώσεις

Στις απαιτήσεις της χώρας μας για το κατοχικό δάνειο, τις αποζημιώσεις για εγκλήματα των Ναζί την κλοπή αρχαιοτήτων και την καταστροφή μνημείων, “ξεχνούμε” κάτι: Την παλιά πόλη των Χανίων, ένα σημαντικό ιστορικά και αρχιτεκτονικά οικισμό, που κυριολεκτικά ξεθεμελιώθηκε από τους αναιτιολόγητους αεροπορικούς βομβαρδισμούς ανάμεσα στις 20 και τις 30 Μαϊου του 1941.

Του Μιχάλη Ανδριανάκη*

Από τις 2000 κτήρια περίπου, που καταγράφονται στην εξαίρετη Μελέτη των Ρωμανού-Καλλιγά (μια άλλη πονεμένη ιστορία, που δείχνει διαχρονικά την τοπική αναποτελεσματικότητα και απουσία πολιτικής βούλησης) καταστράφηκαν εντελώς τα 577, δηλαδή περισσότερα από το ένα τέταρτο.Από αυτά τα 140 ήταν στο Καστέλι, 330 στις περιοχές Χιόνες-Σπλάντζια και 190 στις περιοχές Τριμάρτυρη, Εβραϊκή Τοπανάς (όπου και οι λιγότερες καταστροφές, γεγονός που δείχνει τι ήταν τότε η παλιά πόλη).

Καταστροφές έγιναν και σε άλλες συνοικίες, όπως ο Άγιος Ιωάννης, η Νέα Χώρα και η Χαλέπα.

Το βομβαρδισμένο τριώροφο ξενοδοχείο στην οδό Σουρμελή, τα ερείπια του οποίου αναδείχτηκαν σε χώρο μνήμης για το βομβαρδισμό του 1941

Καταστράφηκαν αδιακρίτως δημόσια και ιδιωτικά κτήρια και μνημεία. Η πόλη μετατράπηκε σε ένα σωρό από δύσοσμα ερείπια. Το Καστέλι, η ωραιότερη συνοικία της Κρήτης με πάνω από 100 εντυπωσιακά μέγαρα από τα χρόνια της Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας κυριολεκτικά “εξαφανίστηκε από προσώπου γης”.

Εκδήλωση μνήμες στη Σπλάντζια στις 29-7-1945 (φωτογραφία +Γ.Μπριντάκη).

Δεν σχολιάζω αυτά που ακολούθησαν από το Ελληνικό κράτος, που με το νέο Σχέδιο Πόλης του 1947 με τις ρυμοτομήσεις και τον αναδασμό και η ανεξέλεγκτη οικοδομική δραστηριότητα (μέχρι το 1965, που η πόλη κηρύχθηκε Ιστορικό, Διατηρητέο Μνημείο) “νομιμοποίησαν” τις καταστροφές αυτές.

Το Duomo μετά το βομβαρδισμό (φωτογραφία +Λεωνίδα Μανωλικάκη).

Ένας από τους λόγους του βομβαρδισμού της παλιάς πόλης ήταν δυο στρατιωτικοί στόχοι, το κτήριο της Μεραρχίας (που ευτυχώς έμεινε αλώβητο) και τα νεώρια, όπου είχαν αποθηκευτεί όπλα και πυρομαχικά του Βρετανικού στρατού (ευτυχώς δεν έπαθαν τίποτα περισσότερο από δυο μεγάλες τρύπες στη στέγη τους).

Καστέλι, μετά το Βομβαρδισμό (φωτογραφία +Γεωργίου Μπριντάκη).

Δεν ξέρω αν η διάσωση των στρατιωτικών στόχων και η καταστροφή των κατοικιών αμάχων και άλλων κτισμάτων, οφείλεται σε “ατζαμοσύνη” των σκοπευτών, όμως η βάρβαρη και αναιτιολόγητη αυτή επίθεση σε ένα πυκνοκατοικημένο ιστορικό οικισμό (μην μας πουν πως δεν γνώριζαν τη σημασία του) είναι μια πράξη, που πιστεύω ότι στοιχειοθετεί εκ μέρους μας απαιτήσεις αποζημίωσης, έστω και μετά από κάποια χρόνια.

Καστέλι (φωτογραφία +Γ.Μπριντάκη).

Το 2011 η 28η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με το Δήμο, είχαμε προχωρήσει σε κάποιες ενέργειες υπόμνησης και προβολής του συγκεκριμένου γεγονότος με την ανάδειξη ενός βομβαρδισμένου κτηρίου πίσω από το τζαμί, ιδιοκτησίας του ΥΠΠΟ και κάποιες εκδηλώσεις μνήμης. Είχαμε πει να σχηματιστεί ένας τεκμηριωμένος φάκελος με τις καταστροφές και τις απαιτήσεις, που θα μπορούσαν να τεθούν (βλέπε σχετικό άρθρο μου “Η Μάχη της Κρήτης και η παλιά πόλη Χανίων”, στο “Εν Χανίοις, τόμος 5ος, Χανιά 2011), με μια πρώτη τοποθέτηση του θέματος.

Καστέλι, (φωτογραφία +Γ.Μπριντάκη).

Δεν γνωρίζω αν έγινε κάτι έκτοτε. Καλό θα ήταν να δούμε ξανά την υπόθεση με την ευκαιρία της χθεσινής απόφασης της Βουλής να διεκδικήσει τις Γερμανικές αποζημιώσεις. Δεν γνωρίζω τη νομική διάσταση του θέματος-θα μπορούσε να το αναλάβει ο Δικηγορικός Σύλλογος-όμως η πολιτική διάσταση σε σχέση με τη σοβαρότητα του γεγονότος, πιστεύω πως θα μπορούσε να συνδεθεί με την υποστήριξη διεκδικήσεων του Δήμου σε διακρατικά προγράμματα με τη Γερμανία, ή και από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Οδός Κανεβάρω. Βενετσιάνικο μέγαρο (φωτογραφία +Γ.Μπριντάκη).

Για παράδειγμα ένα πρώτο θέμα που θα μπορούσε να τεθεί, είναι η χρηματοδότηση της αποκατάστασης των νεωρίων από τη φίλη και σύμμαχο πλέον χώρα, ως αποζημίωση για τις αναιτιολόγητες καταστροφές που προκάλεσαν στην παλιά πόλη και όχι μόνο. Να γίνει-έστω και καθυστερημένα-αυτό που οι ίδιοι και άλλοι Ευρωπαίοι έκαναν στις χώρες τους, ξανακτίζοντας από την αρχή τα ερείπια, όπως ήταν πριν.

Τι λένε πάνω σε αυτό οι υποψήφιοι Δήμαρχοι και Περιφερειακοί Σύμβουλοι;

Βενετσιάνικο μέγαρο πάνω στο Βυζαντινό τείχος (13η ΕΒΑ)

 

Το μέγαρο της οικογένειας των Τζαγκαρόλων στο Καστέλι. (Αρχείο 13ης ΕΒΑ).
Η πλατεία της Σπλάντζιας μετά το βομβαρδισμό. (Συλλογή Μανόλη Μανούσακα).
Το θύρωμα του μεγάρου των Τζαγκαρόλων στην αυλή του Αρχαιολογικού Μουσείου (Αρχείο 13ης ΕΒΑ).

* Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων